Polskie pielęgniarstwo w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat przeszło ogromną przemianę. Zawód, przez lata niesłusznie sprowadzany w społecznej świadomości do wykonywania poleceń lekarskich, stał się samodzielną profesją medyczną. Współczesna pielęgniarka diagnozuje problemy pielęgnacyjne, prowadzi edukację zdrowotną, może uzyskiwać specjalizacje, wykonywać określone badania, ordynować wybrane leki i wyroby medyczne oraz podejmować coraz bardziej odpowiedzialne decyzje dotyczące opieki nad pacjentem.

To niewątpliwie ogromny sukces naszego środowiska.

Jednocześnie wraz ze wzrostem samodzielności zawodowej powinny rosnąć wymagania stawiane osobom, które otrzymują prawo wykonywania zawodu. Tymczasem obserwując zmiany zachodzące w szkolnictwie wyższym, trudno nie zadać pytania: czy zwiększając liczbę absolwentów pielęgniarstwa, nie zaczynamy przypadkiem płacić za to obniżeniem jakości kształcenia?

Kiedy studiowanie oznaczało przede wszystkim obecność

Jeszcze nie tak dawno możliwości studiowania pielęgniarstwa były znacznie bardziej ograniczone. Dominowały uczelnie publiczne, a kształcenie miało w dużej mierze charakter stacjonarny.

Student przez większość tygodnia rzeczywiście był studentem. Uczestniczył w wykładach, ćwiczeniach i zajęciach praktycznych. Praktyki odbywały się w określonych placówkach, pod nadzorem osób odpowiedzialnych za kształcenie.

Opiekun praktyki nie miał jedynie złożyć podpisu w dokumentacji. Miał studenta nauczyć, obserwować, sprawdzić i ostatecznie ocenić.

Nie twierdzę, że dawny system był idealny. Nie był. Miał swoje niedoskonałości, podobnie jak każdy system edukacji. Posiadał jednak niezwykle ważną cechę: istniała realna możliwość niezaliczenia zajęć czy praktyki, jeśli student nie osiągnął wymaganych kompetencji.

Dyplom trzeba było zdobyć. I właśnie ten mechanizm selekcji miał znaczenie większe, niż czasami chcemy dzisiaj przyznać.

Masowość nie może zastąpić jakości

Dzisiaj sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Pielęgniarstwo można studiować w coraz większej liczbie miejsc. Uczelnie odpowiadają w ten sposób na ogromne zapotrzebowanie systemu ochrony zdrowia na nowych pracowników.

Samo zwiększenie dostępności studiów jest potrzebne. Polska potrzebuje pielęgniarek i pielęgniarzy.

Niepokój pojawia się jednak wtedy, gdy zwiększaniu liczby studentów zaczyna towarzyszyć coraz większa elastyczność wymagań. Zajęcia bywają kumulowane w weekendy. Część kształcenia teoretycznego może odbywać się z wykorzystaniem metod zdalnych. Studia konstruowane są tak, aby można było łączyć je z pracą zawodową i życiem rodzinnym.

Nie ma w tym niczego złego, dopóki elastyczna jest organizacja studiów, a nie wymagania dotyczące wiedzy i umiejętności.

Pielęgniarstwa nie można bowiem nauczyć się wyłącznie z prezentacji, książki czy ekranu komputera. Można przeczytać o duszności. Można obejrzeć prezentację dotyczącą wstrząsu. Można nauczyć się na pamięć wartości parametrów laboratoryjnych. Ale dopiero przy łóżku chorego człowiek zaczyna rozumieć, jak wygląda pacjent, który za chwilę może się gwałtownie pogorszyć.

Praktyka zawodowa nie może być pieczątką

Szczególnej uwagi wymaga sposób realizacji praktyk zawodowych.

Coraz częściej odpowiedzialność za znalezienie miejsca odbywania praktyki spoczywa w znacznej części na samym studencie. Sam taki model nie musi być niewłaściwy. Może funkcjonować dobrze, jeżeli uczelnia sprawuje rzeczywisty nadzór nad przebiegiem kształcenia.

Problem zaczyna się wówczas, gdy kontrola staje się głównie formalnością. W środowisku zawodowym można usłyszeć historie o praktykach, których najważniejszym efektem staje się zdobycie podpisu, pieczątki i potwierdzenia wymaganej liczby godzin.

Nie można oczywiście na podstawie takich przypadków oceniać wszystkich uczelni ani wszystkich studentów. Byłoby to zwyczajnie niesprawiedliwe. Musimy jednak mieć odwagę powiedzieć jedno: pieczątka potwierdza dokument. Nie potwierdza kompetencji.

Historia, która początkowo śmieszy

Kilka lat temu na jednym z oddziałów anestezjologii i intensywnej terapii odbywała zajęcia studentka trzeciego roku studiów licencjackich.

Podczas rozmowy została zapytana przez doświadczonego specjalistę pielęgniarstwa o podstawową różnicę pomiędzy krwią tętniczą a żylną.

Odpowiedź była zaskakująco prosta: „Jedna jest niebieska”.

Kiedy zobaczyła zdziwienie osoby zadającej pytanie, z pełną szczerością zaproponowała, że może przynieść atlas anatomiczny i udowodnić, że ma rację.

Można się uśmiechnąć. Każdy z nas był kiedyś studentem. Każdy udzielił w życiu błędnej odpowiedzi. Każdemu zdarzyło się czegoś nie wiedzieć.

Tyle że nie była to studentka pierwszego semestru. Była na trzecim roku studiów licencjackich i odbywała zajęcia na oddziale intensywnej terapii.

Być może dzisiaj posiada już tytuł magistra pielęgniarstwa. Być może ukończyła kolejne kursy i szkolenia. Należy mieć nadzieję, że przede wszystkim uzupełniła wiedzę, której w tamtym momencie jej brakowało.

I właśnie tutaj ta historia przestaje być zabawna.

Wyobraźmy sobie bowiem, że kilka miesięcy później taka osoba otrzymuje prawo wykonywania zawodu. Staje przy łóżku chorego. Podaje leki. Pobiera materiał do badań. Obserwuje parametry życiowe. Ma rozpoznać pogorszenie stanu pacjenta.

Dzisiaj jest to obcy pacjent. Jutro może to być nasza matka, nasz ojciec, nasze dziecko, a kiedyś może wnuk.

Wtedy nie będziemy już śmiać się z odpowiedzi o „niebieskiej krwi”. Wtedy będziemy chcieli wiedzieć, czy osoba stojąca przy łóżku naszego najbliższego człowieka naprawdę posiada kompetencje potwierdzone dyplomem.

I właśnie dlatego dyskusja o poziomie kształcenia pielęgniarek nie jest akademickim sporem. Jest dyskusją o bezpieczeństwie pacjentów.

Problemem nie jest wiek studenta

Na współczesnych studiach pielęgniarskich spotykamy ludzi mających 20, 30, 40, 50, a nawet 60 lat. Nie widzę w tym niczego złego.

Przeciwnie — człowiek dojrzały może posiadać ogromne doświadczenie życiowe, odpowiedzialność i empatię, których nie da się nauczyć podczas żadnego wykładu.

Dlatego wiek nigdy nie powinien być kryterium oceny wartości przyszłej pielęgniarki czy pielęgniarza. Problemem nie jest kto studiuje. Problemem jest jak studiuje i z jakimi kompetencjami otrzymuje dyplom.

Możemy stworzyć system umożliwiający studiowanie osobie pracującej i wychowującej dzieci. Możemy wykorzystywać nowe technologie. Możemy część treści teoretycznych przekazywać zdalnie.

Nie możemy natomiast stworzyć osobnych standardów kompetencji dla różnych grup studentów. Pacjent nie będzie pytał pielęgniarki, czy studiowała od poniedziałku do piątku, czy w weekendy. Pacjent ma prawo zakładać, że skoro posiada ona prawo wykonywania zawodu, to potrafi bezpiecznie wykonywać ten zawód.

Wymagający nauczyciel nie jest wrogiem studenta

Współczesna edukacja coraz częściej traktuje studenta również jako klienta instytucji edukacyjnej. To rodzi niebezpieczną pokusę, aby sukces uczelni mierzyć liczbą przyjętych studentów i wydanych dyplomów.

Tymczasem w zawodach medycznych nauczyciel akademicki nie może być wyłącznie usługodawcą. Ma jeszcze jednego, niewidocznego uczestnika procesu kształcenia. Jest nim przyszły pacjent studenta.

Dlatego nauczyciel, który mówi: „Nie potrafisz — musisz się nauczyć”, nie upokarza studenta. Opiekun praktyk, który odmawia zaliczenia osobie nieposiadającej wymaganych umiejętności, nie jest przesadnie wymagający.

Być może właśnie wykonuje najważniejsze zadanie całego systemu edukacji medycznej. Chroni pacjenta, którego ten student spotka za rok, pięć albo dwadzieścia lat.

Prestiżu zawodu nie buduje tytuł przed nazwiskiem

Środowisko pielęgniarskie przez lata walczyło o akademizację zawodu, większą samodzielność, specjalizacje, kompetencje i odpowiednie wynagrodzenia.

Była to potrzebna droga.

Musimy jednak pamiętać, że sam tytuł magistra nie czyni nikogo dobrym pielęgniarzem. Tak samo jak ukończenie specjalizacji nie zastąpi doświadczenia klinicznego, a wysoka pensja nie jest automatycznym potwierdzeniem wysokich kompetencji.

Możemy być dumni z tytułów naukowych i zawodowych. Możemy domagać się wynagrodzenia odpowiadającego naszej odpowiedzialności. Ale wraz z każdym kolejnym uprawnieniem powinniśmy być gotowi przyjąć również większe wymagania.

Prestiżu pielęgniarstwa nie buduje liczba magistrów. Buduje go poziom magistrów.

Potrzebny jest rzeczywisty egzamin kompetencji

Być może nadszedł czas na poważną debatę o jednolitym, zewnętrznym systemie potwierdzania kompetencji absolwentów pielęgniarstwa.

Nie powinno mieć znaczenia, czy ktoś ukończył dużą uczelnię publiczną, czy niewielką szkołę w mniejszym mieście. Dyplom pielęgniarki powinien wszędzie oznaczać określony minimalny poziom wiedzy i umiejętności.

Egzamin końcowy powinien więc sprawdzać nie tylko pamięć. Powinien sprawdzać kompetencje.

Absolwent powinien potrafić ocenić stan pacjenta, rozpoznać podstawowe zagrożenia, prawidłowo przygotować i podać leki, wykonać procedury pielęgniarskie, prowadzić dokumentację, zinterpretować podstawowe parametry oraz odpowiednio zareagować w sytuacji nagłego pogorszenia stanu chorego.

Nie tylko zaznaczyć prawidłową odpowiedź w teście. Powinien umieć to zrobić przy pacjencie lub w realistycznych warunkach symulacji.

Nie potrzebujemy mniej pielęgniarek

Nie postuluję zamykania kierunków pielęgniarskich. Nie postuluję również powrotu do czasów, w których możliwość studiowania była dostępna jedynie dla młodej osoby mogącej poświęcić pięć dni w tygodniu wyłącznie uczelni.

Świat się zmienił i szkolnictwo również musi się zmieniać. Potrzebujemy nowych pielęgniarek. Potrzebujemy ich bardzo wielu.

Ale potrzebujemy przede wszystkim dobrych pielęgniarek.

Możemy zmieniać sposób prowadzenia wykładów. Możemy wykorzystywać symulację medyczną, nowoczesne technologie i edukację cyfrową. Możemy organizować studia w sposób bardziej dostępny dla osób dorosłych.

Są jednak rzeczy, których nie wolno nam zgubić: pacjent, praktyka, nauczyciel, wymagania, odpowiedzialność i rzeczywista weryfikacja umiejętności.

Czy powierzylibyśmy tej osobie własne dziecko?

Być może właśnie to powinno być ostatnie pytanie zadawane przed dopuszczeniem absolwenta zawodu medycznego do samodzielnej pracy.

Nie: „Czy odbył wymaganą liczbę godzin?”. Nie: „Czy posiada wszystkie podpisy i pieczątki?”. Nawet nie: „Czy zdał wszystkie egzaminy?”.

Ale: „Czy powierzylibyśmy temu człowiekowi własnego ojca, matkę albo dziecko?”.

Jeżeli odpowiedź brzmi „tak” — system kształcenia wykonał swoją pracę. Jeżeli odpowiedź brzmi „nie” — kolejny wydany dyplom nie rozwiązuje problemu braku pielęgniarek. Jedynie go odracza.

A konsekwencje mogą pojawić się wiele lat później, przy łóżku człowieka, dla którego nie będzie już miało znaczenia, ile osób ukończyło w danym roku studia.

Będzie dla niego ważne tylko jedno: czy pielęgniarka stojąca obok wie, co robi.

Dawid Czajka
mgr pielęgniarstwa
specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa anestezjologicznego i intensywnej opieki
specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa rodzinnego
ratownik medyczny