Okres ciąży i pierwsze 1000 dni życia dziecka to czas o fundamentalnym znaczeniu dla rozwoju mózgu i całego układu nerwowego. Na tym etapie kształtują się struktury, które determinują przyszłe funkcje poznawcze, emocjonalne i sensoryczne. Dynamiczny rozwój neuronalny, intensywna synaptogeneza oraz proces mielinizacji wymagają odpowiedniej podaży kluczowych składników odżywczych. Jednym z najważniejszych jest kwas dokozaheksaenowy (DHA). Mimo ugruntowanej pozycji w rekomendacjach towarzystw naukowych, DHA wciąż bywa niedostatecznie suplementowany – zarówno w okresie ciąży, jak i w pierwszych latach życia dziecka. Rola położnych w edukacji zdrowotnej kobiet jest w tym kontekście szczególnie istotna.

Czym jest DHA i dlaczego odgrywa kluczową rolę już w życiu płodowym?

DHA (kwas dokozaheksaenowy) to długołańcuchowy wielonienasycony kwas tłuszczowy z rodziny omega-3. Stanowi podstawowy strukturalny składnik fosfolipidów błon komórkowych neuronów oraz komórek siatkówki oka. Odpowiada za płynność błon komórkowych, prawidłową transmisję sygnałów nerwowych oraz funkcjonowanie receptorów.

Najintensywniejsza akumulacja DHA w mózgu płodu przypada na trzeci trymestr ciąży. W tym okresie dochodzi do gwałtownego wzrostu masy mózgu, rozwoju kory mózgowej oraz dojrzewania struktur odpowiedzialnych za przetwarzanie bodźców wzrokowych i słuchowych. Odpowiednia podaż DHA warunkuje prawidłowy rozwój funkcji poznawczych, ostrości widzenia oraz późniejszych zdolności uczenia się.

Płód jest całkowicie zależny od podaży DHA od matki. Niedobór tego składnika w diecie kobiety ciężarnej może prowadzić do obniżonych zasobów DHA u noworodka, co potencjalnie wpływa na rozwój neurologiczny w dalszych etapach życia.

DHA zdaniem ekspertów

W 2023 roku opublikowano stanowisko przygotowane przez dziewięciu uznanych polskich specjalistów, wśród których znaleźli się m.in. Konsultanci Krajowi z zakresu pediatrii, neonatologii i gastroenterologii dziecięcej oraz prezesi kluczowych towarzystw naukowych. Dokument powstał po to, aby uporządkować rekomendacje dotyczące suplementacji DHA u kobiet w ciąży, karmiących, niemowląt i małych dzieci oraz wskazać korzyści zdrowotne wynikające z jej stosowania.

Najważniejsze wnioski ekspertów:

• DHA powinien stanowić stały i obligatoryjny element suplementacji w grupie kobiet w ciąży, karmiących, niemowląt oraz małych dzieci,
• rola DHA w rozwoju organizmu jest porównywalna z rolą witaminy D, choć w praktyce wielu rodziców i część lekarzy skupia się głównie na suplementacji witaminy D, pomijając DHA, co według ekspertów wymaga zmiany.
• Źródło DHA: Na rynku dostępne są produkty zawierające różne źródła DHA: rybie lub roślinne (z alg). Eksperci wskazują, że w przypadku wrażliwych grup pacjentów, jakimi są kobiety w ciąży, niemowlęta i dzieci warto wybrać DHA pochodzenia roślinnego z alg. W stanowisku czytamy:
  „Suplementy DHA otrzymywane z alg hodowanych w kontrolowanych warunkach powinny znaleźć zastosowanie w populacji osób szczególnie narażonych na szkodliwe działania zanieczyszczeń, takich jak kobiety w ciąży, niemowlęta i dzieci”.

Jest to pierwsze tak szerokie opracowanie, które jednoznacznie wskazuje, że suplementacja DHA nie powinna być traktowana jako opcjonalne uzupełnienie diety, lecz jako jeden z podstawowych elementów wspierających prawidłowy rozwój dzieci i zdrowie matki.

DHA w ciąży – jakie są aktualne zalecenia?

Zgodnie z rekomendacjami ekspertów minimalna zalecana dawka DHA dla kobiet w ciąży powinna wynosić 200 mg dziennie ponad zalecane dla osób dorosłych 250 mg DHA + EPA dziennie. W przypadku niskiego spożycia ryb morskich dawka ta powinna być traktowana jako obligatoryjna suplementacja, a nie jedynie uzupełnienie diety.

W grupach ryzyka zaleca się wyższe dawki – 400-600 mg DHA dziennie. Dotyczy to kobiet z ryzykiem porodu przedwczesnego, w ciąży mnogiej oraz z niewystarczającym spożyciem ryb. Badania wskazują (przypis 1), że odpowiednia suplementacja DHA może zmniejszać ryzyko porodu przedwczesnego oraz wspierać prawidłową masę urodzeniową dziecka.

Suplementację warto rozpocząć już na etapie planowania ciąży. Budowanie odpowiednich zasobów DHA w organizmie kobiety przed zapłodnieniem zwiększa dostępność tego kwasu w pierwszych tygodniach rozwoju zarodka, kiedy kształtują się podstawowe struktury układu nerwowego.

Znaczenie DHA w okresie karmienia piersią

DHA jest naturalnym składnikiem mleka kobiecego, jednak jego stężenie zależy bezpośrednio od diety i suplementacji matki. Kobiety karmiące powinny przyjmować co najmniej 200 mg DHA dziennie, a w przypadku niskiego spożycia ryb – dawki wyższe.

Zawartość DHA w pokarmie matki przekłada się na jego podaż u niemowlęcia, które w pierwszych miesiącach życia nadal intensywnie rozwija struktury mózgowe. W sytuacji karmienia mlekiem modyfikowanym warto zwrócić uwagę, czy preparat zawiera DHA zgodnie z obowiązującymi normami. Aktualnie DHA jest składnikiem obowiązkowym w mleku początkowym i następnym na terenie Unii Europejskiej.

Dlaczego pierwsze dwa lata życia są kluczowe dla podaży DHA?

Pierwsze 24 miesiące życia to okres wyjątkowo intensywnego rozwoju mózgu. Zachodzi dynamiczne tworzenie połączeń neuronalnych, rozwój kory mózgowej oraz proces mielinizacji włókien nerwowych. DHA odgrywa istotną rolę w stabilizacji błon komórkowych oraz w regulacji neuroprzekaźnictwa.

Odpowiednia podaż DHA wiąże się z rozwojem mowy, koncentracji, koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz funkcji poznawczych. Okres ten określany jest mianem „okna rozwojowego”, ponieważ niedobory żywieniowe mogą wywoływać długofalowe konsekwencje trudne do całkowitego wyrównania w późniejszym wieku.

Jakie kwasy tłuszczowe są zalecane u niemowląt i małych dzieci?

Należy wyraźnie rozróżnić DHA od EPA (kwasu eikozapentaenowego). W pierwszych dwóch latach życia rekomendowana jest wyłącznie suplementacja DHA. EPA nie jest zalecany w tej grupie wiekowej, ponieważ jego rola metaboliczna i proporcje względem DHA różnią się od potrzeb rozwijającego się mózgu.

Po ukończeniu 2. roku życia można rozważyć włączenie EPA, szczególnie w kontekście wsparcia funkcji przeciwzapalnych. W preparatach przeznaczonych dla niemowląt kluczowe jest zachowanie właściwego profilu kwasów tłuszczowych i brak dodatku EPA.

Jakie dawki DHA są rekomendowane dla niemowląt i małych dzieci?

Minimalna rekomendowana dawka dla niemowląt i małych dzieci wynosi 100 mg DHA dziennie. U dzieci karmionych piersią dawka ta może być częściowo pokrywana przez mleko matki, pod warunkiem jej odpowiedniej suplementacji.

U dzieci karmionych mlekiem modyfikowanym należy uwzględnić zawartość DHA w preparacie. W niektórych sytuacjach, takich jak wcześniactwo czy zaburzenia rozwoju, konieczna jest indywidualizacja dawki w porozumieniu z pediatrą.

Kluczowe znaczenie ma systematyczność. DHA powinien być dostarczany regularnie, w sposób długofalowy, a nie incydentalny.

Jak wybrać bezpieczny preparat DHA?

Wybór preparatu powinien uwzględniać kilka kryteriów:

• przeznaczenie produktu dla konkretnej grupy – kobiet w ciąży, karmiących lub niemowląt,
• potwierdzoną czystość surowca, bez ryzyka zanieczyszczeń
• odpowiednią dawkę DHA w jednej porcji,
• brak dodatku EPA w preparatach dla dzieci do 2. roku życia.

Istotne jest również źródło DHA (olej rybi lub olej z alg) oraz transparentność producenta w zakresie kontroli jakości.

Preferowanym źródłem DHA są obecnie preparaty pozyskiwane z alg. Surowiec ten wytwarzany jest w kontrolowanych warunkach, co ogranicza ryzyko zanieczyszczeń, m.in. metalami ciężkimi i zapewnia wysoką, powtarzalną jakość.

Przykładem takich  preparatów jest linia Omegamed, obejmująca produkty dopasowane do potrzeb kobiet w ciąży, karmiących oraz dziecka. Wśród nich znajduje się nie tylko Omegamed Optima STARTczy Omegamed Optima FORTE, ale też m.in. Omegamed Baby, Omegamed Baby+D 0+oraz Omegamed Baby+D 6m+, które oprócz DHA zawierają witaminę D3 w dawkach zgodnych z aktualnymi zaleceniami. Dla starszych dzieci dostępna jest seria Omegamed Odporność w wariantach 1+, 3+i 5+, w różnych formach podania. DHA w tych preparatach ma pochodzenie roślinne – z alg hodowanych w kontrolowanych warunkach.

Praktyczne aspekty suplementacji

Suplementację u dziecka można rozpocząć w pierwszych miesiącach życia, jeśli istnieje taka potrzeba dietetyczna. DHA w formie kapsułek twist-off można podawać bezpośrednio do jamy ustnej, na łyżeczce lub z niewielką ilością pokarmu. Preparatu nie należy dodawać do gorących potraw, aby nie obniżać jego jakości.

Edukacja rodziców w zakresie regularności i prawidłowej techniki podawania zwiększa skuteczność interwencji żywieniowej.

Najczęstsze błędy w suplementacji DHA

Do najczęściej obserwowanych błędów należą:

• brak suplementacji u kobiet w ciąży,
• przekonanie, że dieta wystarczy mimo niskiego spożycia ryb morskich,
• stosowanie preparatów zawierających EPA u niemowląt,
• nieregularne podawanie,
• wybór produktów o niezweryfikowanym źródle surowca.

Rola położnej polega na pomocy w identyfikacji tych błędów oraz prowadzeniu rzetelnej edukacji opartej na aktualnych rekomendacjach.

Podsumowanie

DHA odgrywa kluczową rolę już od życia płodowego, warunkując prawidłowy rozwój mózgu i narządu wzroku. Odpowiednia podaż tego składnika powinna obejmować trzy etapy: okres ciąży, karmienie piersią oraz pierwsze dwa lata życia dziecka. Systematyczna, świadoma suplementacja oparta na aktualnych wytycznych stanowi istotny element profilaktyki rozwojowej, w której położne pełnią rolę pierwszego i często najważniejszego ogniwa edukacyjnego.

Źródła:

1. Czerwionka-Szaflarska M., Socha P., Mojska H. i wsp., Stanowisko Grupy Ekspertów w sprawie suplementacji kwasu dokozaheksaenowego (DHA) i innych kwasów tłuszczowych omega-3 w populacji kobiet ciężarnych, karmiących piersią, niemowląt oraz dzieci i młodzieży, Standardy Medyczne/Pediatria, 2023, t. 20, s. 505-517
2. Socha P., Suplementacja DHA w krytycznych okresach życia – jak w praktyce realizować polskie i międzynarodowe zalecenia, Standardy Medyczne/Pediatria, 2013, t. 10, s. 521-526
3. EFSA Panel on Dietetic Products. Scientific Opinion on nutrient requirements and dietary intakes of infants and young children in the European Union. EFSA J 2013; 11(10):3408.
4. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Wierzejska R., Wielgosz J., Znaczenie kwasu dokozaheksaenowego (DHA) w okresie ciąży i laktacji, https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/znaczenie-kwasu-dokozaheksaenowego-dha-w-okresie-ciazy-i-laktacji/ [dostęp 12.02.2026]
5. Czerwonka-Szafarka M., Socha P., Mojska H. i wsp., Stanowisko Grupy Ekspertów w sprawie suplementacji kwasu dokozaheksaenowego (DHA) i innych kwasów tłuszczowych omega-3 w populacji kobiet ciężarnych, karmiących piersią, niemowląt oraz dzieci i młodzieży, Standardy Medyczne/Pediatria, 2023, t. 20, s. 505-517